Meninges

مننژ یا پرده های نخاع

فهرست مندرجات:

مننژ

سخت شامه

عنکبوتیه

نرم شامه

سیسترن

مننژ(meninge)

مننژ ، سیستمی از چند غشا یا لایه بوده که سیستم عصبی مرکزی   (CNS) را در بر می گیرد. این غشاها کار محافظت ، تغذیه ، و کاهش ضربه مغزی را به عهده دارند. مغز توسط استخوان های سخت جمجمه محصور شده است که از آن در برابر آسیب دیدگی محافظت می نماید. استخوان های اصلی جمجمه عبارتند از: استخوان های پیشانی ، گیجگاهی ، آهیانه ای و پس سری. این استخوان ها در ناحیه درزها(سوچور) به هم متصل می شوند و قاعده جمجمه را تشکیل می دهند. در اطراف مغز و نخاع سه پوشش وجود دارد که از خارج به داخل عبارتند از: سخت شامه، عنکبوتیه ، نرم شامه. این پرده ها به طور کلی مننژ نامیده می شوند که میان استخوان جمجمه و بافت مغز ، ستون مهره ها و نخاع قرار دارند. این پرده‌ها شدت ضربه‌ هایی که به استخوان سر و ستون مهره‌ها وارد می‌ شوند را کاهش داده و همچنین به عنوان یک سد شیمیایی در برابر بسیاری از مواد آسیب ‌رسان ایفای نقش می کنند.  

سخت شامه(dura mater)

سخت شامه ، خارجی ترین لایه: سخت شامه غشا و لایه ای ضخیم ، محکم ، غیر ارتجاعی ، فیبروزه ، خاکستری رنگ و نزدیک به جمجمه می باشد و مغز و طناب نخاعی را می پوشاند ، آن متشکل از بافت فیبری متراکم است که سطح داخلی اش پوشیده از سلول های صاف و مسطح و مسئول نگه داری از مایع مغزی-نخاعی است. سخت شامه به صورت کیسه ای است که پرده ی عنکبوتیه را پوشانده و دارای چندین عملکرد می باشد.

سخت شامه ، سینوس های سخت شامه ای(سینوس های وریدی سخت شامه ای ، سینوس های مغزی ، یا سینوس های جمجمه ای نیز نامیده می شوند) را در بر گرفته ، از آنها پشتیبانی کرده و خون را از مغز به سمت قلب جابجا می نماید. سخت شامه دارای دو لایه یا لاملا است: لایه ی سطحی که به صورت پریوستئوم یا ضریع استخوان درونی جمجمه است اندوکرانیوم(endocranium) نامیده می شود ؛ و لایه عمیق.

چین های سخت شامه(dura folds)

سخت شامه به صورت دو لایه در خمیدگی ها یا چین های سخت شامه مجزا می گردد ، محل هایی که در آنجا لایه سخت شامه ای درونی به صورت برجستگی های صفحه مانند به داخل حفره ی جمجمه خمیده می گردد. دو خمیدگی و چین اصلی سخت شامه عبارتند از:

tentorium cerebelli ، به معنای چادر مخچه ، امتدادی از سخت شامه مابین مخچه و ساقه مغزی قرار گرفته و این دو را از لوب های پس سری مخ مجزا می نماید و طاق محکم غشایی را تشکیل می دهد. چادرینه مخچه ، لامینای قوسی شکل بوده ، که در وسط به بالارفته و در اطراف به سمت پایین متمایل می شود ، سطح فوقانی مخچه را پوشانیده و کار پشتیبانی از لوب های پس سری مغز را بر عهده دارد. حاشیه ی قدامی آن آزاد و فرورفته است ، از سمت عقب توسط کناره ی محدب و برجسته خود به حاشیه های عرضی به سطح داخلی استخوان پس سری متصل می شود و در آنجا سینوس های عرضی را احاطه می نماید ؛ از سمت جلو سینوس های خاره ای فوقانی را در بر می گیرد ، در نوک بخش خاره ای استخوان گیجگاهی ، حاشیه های رها و متصل باهم تلاقی می کنند و با تقاطع دیگری ، به سمت جلو امتداد دارند تا برای زوائد و برجستگی های قدامی و خلفی کلینوئید ثابت نگه داشته شوند. تا خط میانی سطح فوقانی آن ، حاشیه ی خلفی falx cerebri اتصال یافته است. چادرینه نیمکره های مغزی را حمایت کرده و آنها را از بخش تحتانی مغز جدا می نماید. زمانی که فشار اضافی در حفره جمجمه ای به وجود آید ، بافت مغزی ممکن است در مقابل چادرینه فشرده شده یا این که به سمت پایین جابجا گردد ، که این فرایند فتق یا بیرون زدگی مغز نامیده می شود.

 چادرینه از لحاظ بالینی حائز اهمیت است زیرا تومورهای مغزی اغلب به صورت سوپراتنتوریال(در بالای تنتوریوم) ، و اینفراتنتوریال(زیر تنتوریوم) مشخص می شوند. موقعیت و محل تومور می تواند در تعیین نوع تومور کمک نماید ، زیرا تومورهای مختلف با تکرار و کثرت های متفاوتی در هر محل به وجود می آیند. به علاوه ، اکثر تومورهای دوران کودکی شامل اینفراتنتوریال هستند در حالیکه بیشتر تومورهای بزرگسالی به صورت سوپراتنتوریال می باشند. همچنین موقعیت تومور می تواند دارای ارزش تشخیصی باشد. از آنجایی که تنتوریوم یک ساختار سخت است ، در صورت انبساط حجمی پارانشیم در بالای تنتوریوم ، مغز می تواند تا حدی از طریق تنتوریوم به سمت پایین فشار داده شود. این فرایند موسوم به فتق مغزی(herination) بوده و اغلب گشاد شدگی مردمک چشم یا میدریاز(mydriasis) در طرف آسیب دیده به واسطه ی فشار بر روی عصب سوم جمجمه را ایجاد خواهد نمود. فتق تنتوریال یک علامت جدی است خصوصا زمانی که ساقه مغزی فشرده شده همچنین در صورتی که فشار بیشتر افزایش یابد.

falx cerebri ، یا داس مغزی دو نیمکره ی مغزی را در یک صفحه طولی از یکدیگر مجزا می نماید و در شکاف مغزی طولی مابین نیمکره ها واقع شده است. نامگذاری falx cerebri به واسطه ی شکل داسی شکل آن می باشد ، داس مغزی چین قوس داری از سخت شامه بوده که به صورت عمودی در شکاف طولی مابین نیمکره های مغزی نزول می کند. آن از جلو باریک است و به crista galli اتموئید متصل می گردد ؛ و از سمت عقب پهن بوده که در آنجا با سطح فوقانی چادرینه مخچه در ارتباط است. حاشیه فوقانی آن محدب بوده و به سطح داخلی استخوان جمجمه در خط میانی متصل می گردد. داس مغزی شامل سینوس های ساژیتال فوقانی است. حاشیه ی تحتانی آن آزاد و فرورفته و متشکل از سینوس ساژیتال تحتانی می باشد. داس مغزی با افزایش سن سفت می شود.

دو لایه چین خورده دیگر سخت شامه شامل cerebellar falx و sellar diaphragm می باشد.

cerebellar falx (یا falx cerebelli) یا داس مخچه ای ، چین و خمیدگی عمودی سخت شامه ای بوده که در انتهای چادرینه مخچه ای بخش خلفی حفره ی جمجمه ای (cranial fossa) قرار دارد. داس مخچه ای به صورت جزئی نیمکره های مخچه ای را جدا می نماید. قاعده ی آن در بالا به زیر و عقب چادرینه مخچه ای متصل بوده و حاشیه ی خلفی آن به بخش تحتانی تاج عمودی بر روی سطح داخلی استخوان پس سری متصل است. زمانی که نزول می کند ، گاهی مواقع به دو چین کوچکتر تقسیم شده که در طرفین سوراخ ماگنوم فرو می روند.

sellar diaphragm چین مدور سخت شامه بوده که مابین زوائد کلینوئید آویزان است و تشکیل یک طاق بر روی حفره ی هیپوفیزی می دهد. sellar diaphragm غده ی هیپوفیز در حفره هیپوفیزی را پوشانیده و دارای روزنه ای برای عبور مجرای قیفی شکل یا infundibulum(ساقه ی هیپوفیز) و وریدهای هیپوفیزی است.

trigeminal cave (همچنین موسوم به Meckel’s Cave یا cavum trigeminale) شامل دو لایه از سخت شامه بوده که گانلگیون عصب سه قلو نزدیک نوک بخش خاره ای استخوان گیجگاهی را در بر می گیرد. آن توسط سخت شامه قرار گرفته بر روی چهار ساختار محدود می شود.