دائره المعارف بدن انسان
 

 

مایع مغزی نخاعی

cerebrospinal fluid

 

 

فهرست مندرجات:

مایع مغزی نخاعی

جریان خون مغزی

سد خونی مغزی

 

 

مایع مغزی-نخاعی(cerebrospinal fluid):

مایع مغزی نخاعی(CSF) ، مایعی شفاف و بدون رنگ و دارای وزن مخصوص برابر 1.007 می باشد که از شبکه ی کوروئید بطن ها یا ونتریکول های مغزی تولید شده و در اطراف مغز و نخاع از طریق سیستم بطنی به گردش در می آید. چهار بطن در مغز وجود دارد: بطن های چپ و راست جانبی و بطن های سوم و چهارم.

دو بطن جانبی از راه سوراخ بین بطنی یا سوراخ مونرو(Monro foramen) به داخل بطن سوم باز می شوند. بطن های سوم و چهارم نیز از طریق مجرای سیلویوس(Aqueduct of Sylvius) به هم راه پیدا می کنند. سپس CSF از طریق سوراخ لوشکا( Luschka ) و سوراخ ماژندی( Magendie )به داخل فضای عنکبوتیه به گردش در می آید.

جذب مایع مغزی-نخاعی به داخل جریان خون در سینوس ساژیتال فوقانی از طریق پرزهای عنکبوتیه (arachnoid villi) روی می دهد. زمانی که فشار CSF بزرگتر از فشار وریدی باشد ، CSF به درون جریان خون وارد خواهد شد. با اینحال پرزهای عنکبوتیه به صورت دریچه های یک طرفه عمل می کنند. در صورتی که فشار CSF کمتر از فشار وریدی باشد ، پرزهای عنکبوتیه اجازه نخواهند داد خون درون سیستم بطنی عبور کند ، بنابراین CSF  از طریق بطن ها به گردش در می آید.

مایع مغزی-نخاعی در شبکه کوروئید بطن های جانبی ، سوم و چهارم تولید می گردد. سیستم بطنی و فضای ساب آراکنوئید تقریبا حاوی 125 تا 150 میلی لیتر از این مایع می باشند در حالیکه 15 تا 25 میلی لیتر از مایع مغزی-نخاعی در هر بطن جانبی قرار گرفته است.

گردش CSF از بطن های جانبی شروع شده از طریق سوراخ مونرو وارد بطن سوم و از راه سلویوس به بطن چهارم و سپس از راه دو سوراخ لوشکا و ماژندی وارد فضای ساب آراکنوئید می شود ، پس از آن CSF از طریق سینوس های وریدی توسط پرزهای آراکنوئید به درون سیاهرگ ها باز می گردد . بدین ترتیب مقدار ترشح CSF روزانه حدود سه برابر گنجایش فضای ساب آراکنوئید و بطن های مغزی است.

ترکیب مایع مغزی-نخاعی مشابه دیگر مایعات خارج سلولی(همچون پلاسمای خون) می باشد ، اما غلظت اجزای تشکیل دهنده در این مایعات با یکدیگر متفاوت است.

حجم کل حفره ی اشغال شده توسط مغز و نخاع حدود 1700 میلی لیتر است ؛ حدود 150 میلی لیتر از این حجم در اشغال مایع مغزی نخاعی و بقیه در اشغال مغز و نخاع است. این مایع در بطن های مغز و سیسترن های پیرامون مغز ، و فضای زیر آراکنوئید اطراف مغز و نخاع یافت می شود. تمام این حفرات باهم مرتبط هستند و فشار مایع به طور حیرت انگیزی ثابت نگه داشته می شود.

یکی از اعمال اصلی مایع مغزی-نخاعی ، نقش آن به عنوان بالشتکی نرم برای مغز در بستر سفت جمجمه می باشد. جرم مخصوص مغز و مایع مغزی-نخاعی تقریبا باهم برابر است(تنها حدود 4 درصد تفاوت) ، به طوری که مغز به آسانی در مایع شناور است. بنابراین اعمال هرگونه ضربه به سر(در صورتی که خیلی شدید نباشد) باعث حرکت همزمان کل مغز به همراه جمجمه می شود و هیچ قسمت از مغز بر اثر ضربه دچار تغییر شکل لحظه ای نمی گردد.

گزارش های آزمایشگاهی مربوط به تجزیه مایع مغزی-نخاعی ، معمولا ارائه دهنده ی اطلاعاتی در زمینه ی رنگ ، وزن مخصوص(1.007 در حالت طبیعی) ، شمارش پروتئین ها ، شمارش گلبول های سفید ، گلوکز و الکترولیت های دیگر هستند. به علاوه مایع مغزی نخاعی ممکن است از نظر وجود ایمونوگلوبین ها و یا لاکتات نیز آزمایش شود. مایع مغزی-نخاعی نرمال حاوی تعداد کمی گلبول سفید است و هیچ گلبول قرمزی در آن وجود ندارد.

مایع مغزی-نخاعی حدود 150 میلی لیتر درون بطن ها ، سیسترن ها ، و فضای زیر عنکبوتیه اطراف مغز و نخاع را پر می کند. این مایع پیوسته در حال گردش و جریان بوده و تقریبا 500 میلی لیتر از این مایع روزانه تولید می گردد. بیشتر آن مستقیما از رگ های خونی شبکه ی کوروئید ترشح شده با اینحال حدود یک سوم آن از عروق نرم شامه و سطوح اپندیمال بطن ها و غشاهای عنکبوتیه ترشح می گردد. سطوح اپندیمال اشاره به غشای اپی تلیال نازک پوشاننده ی مغز و کانال نخاعی دارد.

سیستم عصبی مرکزی در درون مایع مغزی-نخاعی قرار گرفته که این مایع هم به عنوان ضربه ‌گیر سیستم عصبی مرکزی را در مقابل ضربات مکانیکی حفظ می‌کند و هم برای فعالیت های متابولیکی آن ضروری است. حجم این مایع که از رگهای خونی بافت مغز منشا می‌گیرد بین 150 - 80 میلی ‌لیتر متغیر است.عدم باز جذب این مایع و تجمع آن در بطن های مغزی منجر به شرایطی به نام هیدروسفالی می‌ گردد که می ‌تواند باعث آسیب پارانشیم مغز گردد.

مایع مغزی-نخاعی تقریبا حاوی 0.3 درصد پروتئین های پلاسما ، یا حدود 15 تا 40 mg/dl ، می باشد که بستگی به محل نمونه گیری دارد. فشار CSF در نوزادان در محدوده ی 80 تا 100 میلی متر آب (780-980 پاسکال یا 4.4-7.3 میلی متر جیوه) و در کودکان و افراد بزرگسال زیر 200 میلی متر آب (1.94 پاسکال) می باشد و بیشترین تغییرات را در هنگام عطسه زدن یا فشردگی داخلی وریدهای ژوگولار(jugular veins) در گردن دارا است. تولید کلی مایع مغزی-نخاعی حدود 400-500 میلی لیتر(حدود 0.36 میلی لیتر در دقیقه) در روز می باشد.

تفاوت های کمی در توزیع شمار پروتئین ها در CSF وجود دارد. به طور کلی ، پروتئین های گلبولی و آلبومین کمتری در CSF بطنی در مقایسه با مایع لومبار یا سیسترنی وجود دارند.

ضربه مخالف:

اگر ضربه وارده بر سر فوق العاده شدید باشد ، معمولا باعث آسیب مغز در همان طرف برخورد ضربه نمی شود ، بلکه به طرف مقابل آسیب می زند. این پدیده را به نام ضربه مخالف می شناسند ، که دلیل وقوع آن چنین است: زمانی که ضربه وارد می شود ، مایع سمت ضربه چنان غیر قابل فشردن است که همزمان با حرکت جمجمه ، مغز را همراه آن به جلو می راند. اما در سمت دیگر ، حرکت ناگهانی جمجمه باعث دور شدن لحظه ای آن از مغز به علت اینرسی مغز می شود و به مدت کسری از ثانیه ، یک فضای خلا در حفره جمجمه ای سمت مقابل به ضربه ایجاد می کند. سپس زمانی که شتاب ناشی از ضربه متوقف می شود ، فضای خلا به ناگهان از بین می رود و مغز به سطح داخلی جمجمه بر می خورد.

قطب ها و سطوح تحتانی لوب های پیشانی و گیجگاهی که در آنها مغز در تماس با برجستگی های استخوانی قاعده جمجمه قرار می گیرد غالبا محل آسیب و کوفتگی پس از ضربه شدید به سر است ، مانند آنچه در مشت زنان اتفاق می افتد. اگر این له شدگی در همان سمت ضربه رخ دهد ، به آن آسیب همسو می گویند ، و اگر در سمت مقابل باشد ، آن را آسیب ناهمسو می نامند.

آسیب های همسو و ناهمسو می توانند بر اثر صرفا شتاب های مثبت و منفی و بدون هرگونه اثر فیزیکی ضربه به اثر ایجاد شوند. در این موارد مغز ممکن است از جدار جمجمه با شتاب جدا شود و یک آسیب همسو ایجاد کند ، و سپس از سمت مقابل نیز با شتاب جدا گردد و کوفتگی ناهمسو پدید آورد. معتقدند که این گونه آسیب ها مثلا در سندرم کودک لرزانده یا گاهی حوادث موتوری اتفاق می افتند.

ساخت ، جریان و جذب مایع مغزی-نخاعی:

مایع مغزی-نخاعی به میزان روزانه حدود 500 میلی لیتر ساخته می شود که 3 تا 4 برابر حجم کل مایع در تمام دستگاه مایع مغزی-نخاعی است. حدود 3/2 یا بیشتر از این مایع از ترشحات شبکه کوروئید 4 بطن منشا می گیرد که عمدتا مربوط به دو بطن جانبی است. مقادیر کمی مایع هم توسط سطوح اپاندیمی همه ی بطن ها  و نیز پرده های عنکبوتیه ترشح می شود ، و مقدار کمی هم از خود مغز و از طریق فضاهای دور عروقی پیرامون عروق گذرنده از مغز می آید.

مایع ترشح شده در بطن های جانبی ابتدا وارد بطن سوم می شود و پس از اضافه شدن مقدار کمی مایع از بطن سوم به آن ، در طول مجرای سیلویوس تا بطن چهارم پایین می رود و در آنجا هم مقدار کمی مایع بدان افزوده می شود. در نهایت ، مایع از طریق سه سوراخ کوچک یعنی 2 سوراخ طرفی لوشکا و یک سوراخ وسطی ماژندی ، از بطن چهارم خارج و وارد سیسترن ماگنا(magna cisterna) می شود که یک فضای بزرگ مایع در پشت بصل النخاع و زیر مخچه است.

سیسترن ماگنا در ادامه ی فضای زیر عنکبوتیه است که پیرامون کل مغز و نخاع را فراگرفته است. آنگاه تقریبا تمام مایع مغزی نخاعی از طریق فضای زیر عنکبوتیه ی اطراف مخ رو به بالا جریان می یابد. در اینجا مایع وارد پرزهای متعدد عنکبوتیه می گردد که به داخل سینوس بزرگ وریدی ساژیتال و سایر سینوس های وریدی مخ برجسته شده اند. سرانجام مایع با گذر از منافذ این پرزها به درون خون وریدی تخلیه می شود.

ترشح از شبکه کوروئید: شبکه کروئید به صورت نوعی رشد گل کلمی عروق خونی است که با لایه نازکی از سلول های اپی تلیال پوشیده شده است. این شبکه به درون شاخ گیجگاهی دو بطن جانبی ، قسمت خلفی بطن سوم و سقف بطن چهارم برجسته است. ترشح مایع از شبکه کروئید به درون بطن ها عمدتا به انتقال فعال یون های سدیم از سلول های اپی تلیال پوشاننده بیرون شبکه وابسته است. یون های سدیم مقدار زیادی یون کلر هم به همراه خود می کشند ، زیرا بار مثبت یون سدیم بار منفی یون کلر را جذب می کند. این دو با هم مقدار مواد درون مایع مغزی نخاعی را که از نظر اسمزی فعال اند افزایش می دهند و بدین وسیله باعث اسمز تقریبا فوری آب از غشا و در نتیجه تامین مایع ترشح می شوند.

سایر روندهای کم اهمیت تر انتقالی ، مقدار کمی گلوکز را به درون مایع مغزی نخاعی و یون های پتاسیم و بیکربنات را به بیرون از مایع مغزی نخاعی و درون مویرگ ها می رانند. لذا مایع مغزی نخاعی دارای چنین مشخصاتی می گردد: فشار اسمزی تقریبا معادل با فشار اسمزی پلاسما ؛ غلظت یون سدیم هم تقریبا معادل با پلاسما ؛ کلر حدود 15 درصد بیش از پلاسما ؛ پتاسیم تقریبا 40 درصد کمتر ؛ و گلوکز حدود 30 درصد کمتر.

 


ادامه مطلب
[ ۱۳٩٠/٥/۱۳ ] [ ۱٢:٠٦ ‎ق.ظ ] [ دکتر امیرحسین اسماعیلی ]

.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

پزشک عمومی
موضوعات وب
صفحات اختصاصی
امکانات وب
RSS Feed