دائره المعارف بدن انسان
 

Cerebellum

 

مخچه عریض ترین قسمت مغز عقبی(hind brain) است که در حفره ی جمجمه ای عقبی(posterior cranial fossa) قرار دارد.

مخچه از نظر لغوی کلمه ای لاتین بوده و به معنی مغز کوچک می باشد. مخچه بزرگترین بخش مغز خلفی بوده و در حفره ی مغزی خلفی یعنی در عقب بصل النخاع و پل مغزی و در زیر چادر مخچه ای قرار می گیرد. مخچه مسئول هماهنگ کردن حرکات ارادی بدن می باشد. در بخش قدامی ٬ مخچه در مجاورت با بطن چهارم مغزی ٬ پل مغزی و بصل النخاع قرار گرفته و در ناحیه ی خلفی تحتانی در مجاورت با بخش صدفی استخوان پس سری و در ناحیه ی فوقانی در مجاورت با چادر مخچه ای قرار دارد.

مخچه ظاهری شبیه تخم مرغ داشته و دچار مقداری تغییر شکل شده است ٬ بدین معنی که از بالا به پایین پهن شده و در خط وسط فشرده شده و از طرفی به طرف دیگر کشیده شده است. مخچه وزنی معادل با 150 گرم دارد(مردان بزرگسال). در بالغین وزن مخچه یک هشتم و در اطفال یک بیستم وزن مغز را تشکیل می دهد.

مجاورات مخچه

مخچه از طرف جلو توسط بطن چهارم(fourth ventricle) از بصل النخاع و پل مغزی جدا می شود. از طرف عقب ٬ با قسمت عمودی صدف(squama) استخوان اکسیپتال مجاور است ٬ از طرف بالا به وسیله ی چادر مخچه(cerebellar tentorium) پوشیده می شود ٬ از طرف پایین ٬ با کف حفره ی کرانیال عقبی مجاور است. وزن مخچه در بالغین حدود 150 گرم است که تقریبا یک هشتم کل مغز می باشد. در حالیکه وزن مخچه ی کودکان یک بیستم وزن مغز آنها است.

شکل خارجی مخچه

مخچه دارای دو قسمت طرفی به نام نیمکره های مخچه ای(cerebellar hemisphere) می باشد که توسط یک بخش میانی به نام کرمینه(Vermis) از هم جدا می شوند. مخچه دارای یک سطح بالایی و یک سطح پایینی است ٬ سطح بالایی مخچه محدب می باشد. در وسط سطح پایینی مخچه یک بریدگی عمیق جلو به عقب به نام دره(vallecula) دیده می شود که در هر طرف آن شیاری به نام sulcus vallecula وجود دارد. در جلوی مخچه یک بریدگی عریضی می باشد که در تشکیل بطن چهارم شرکت می کند. لبه های این بریدگی به بصل النخاع و پل مغزی متصل می شوند. در عقب مخچه هم یک بریدگی عمیق اما باریک وجود دارد که داس مخچه ای(cerebellar falx) را در خود جای می دهد. مخچه دارای یک بریدگی کنار جلوی طرفی و یک کنار عقبی می باشد.

مخچه دارای یک لب جلویی است که در جلو سطح بالایی قرار دارد و یک لب عقبی که نیمی از آن در سطح بالایی و نصف دیگرش در سطح پایینی واقع شده است. در قسمت جلوی سطح پایینی مخچه لب کوچکی به نام flocculo nodular وجود دارد.

مخچه شامل سه بخش(دو نیمکره و یک عدد کرمینه یا Vermis) ٬ دو سطح فوقانی و تحتانی ٬ دو شکاف قدامی و خلفی ٬ دو کنار قدامی جانبی و خلفی ٬ سه لوب قدامی و میانی و فلوکلوندولا (flocculonodular) می باشد. سطح فوقانی محدب بوده و سطح تحتانی نیز توسط دره ی مخچه(vallicula) و شیار مخچه ای دچار بریدگی شده و شکافدار می گردد. شکاف مخچه ای قدامی ٬ پهن ٬ سطحی و کم عمق بوده و پل مغزی و بصل النخاع را در خود جای می دهد. شکاف مخچه ای خلفی ٬ باریک و عمیق می باشد و داس مخچه ای(falx cerebella) را در خود جای می دهد.

 

لوب قدامی در جلوی شیار اولیه(primary fissura) یعنی در سطح فوقانی قرار می گیرد. لوب میانی را گاهی اوقات لوب خلفی نیز می نامند و از دو لوب دیگر بزرگتر است. این لوب در سطح فوقانی توسط شیار اولیه و در سطح تحتانی توسط شیار خلفی جانبی محدود می شود. لوب فلوکلوندولار کوچکتر از بقیه ی لوب ها بوده و در سطح تحتانی یعنی در جلوی شیار خلفی جانبی واقع شده است.

مخچه توسط چندین شیار به بخش های مختلفی تقسیم شده است و هرکدام از این شیارها نیمکره های مخچه ای و کرمینه را نیز قطع می کنند. تعداد این شیارها فراوان است ولی فقط سه عدد از این ها برای ما حائز اهمیت بیشتری می باشد.

مخچه دارای سه شیار عمیق است:

- شیار اولیه(primary sulcus or fissure) که در سطح بالایی مخچه قرار دارد و لوب های جلویی و عقبی را از هم جدا می سازد. شیار اولیه لوب های قدامی و میانی را در سطح فوقانی مخچه از یکدیگر جدا می کند.

- شیار خلفی طرفی(posterolateral sulcus) که لوب های میانی و فلوکلوندولار را در سطح تحتانی از همدیگر جدا می کند.

- شیار افقی(horizontal sulcus) که سطوح فوقانی و تحتانی را در طرف عقب از هم جدا می کند.

شیارهای ذکر شده همراه با شیارهای کم عمق دیگر ٬ مخچه را به قطعات کوچکتری تقسیم می کنند.

قطعات و بخش های مختلف کرمینه(Vermis) در سطح فوقانی از جلو به عقب و در سطح تحتانی از عقب به جلو به ترتیب عبارتند از:

1- زبانه(lingula)

2- قطعه ی  مرکزی(central lobule)

3- برآمدگی یا قطعه ی برجسته(culmen)

4- قطعه ی شیبدار(declive)

5- چین کوچک یا ورقه(folium)

6- برجستگی یا برآمدگی(tuber)

7- هرم(pyramid)

8- زبان یا زبانه کوچک(uvula)

9- گره(nodule)

قطعاتی از مخچه که در طرفین کرمینه قرار دارند در سطح فوقانی از جلو به عقب و در سطح تحتانی از عقب به جلو به ترتیب عبارتند از:

- بال قطعه ی مرکزی(Ala central lobule) که در طرفین قطعه ی مرکزی قرار دارد.

- لوبول های چهارضلعی یا چهارگوش(quadrangular lobule) که در طرفین قطعه ی برجسته( culmen ) قرار دارد.

- لوبول ساده(simple lobule) در طرفین قطعه ی شیبدار( declive ) قرار دارد.

- لوبول نیمه ی هلالی فوقانی(superior semilunar lobule) که در طرفین چین کوچک( folium ) قرار دارد.

- لوبول نیمه ی هلالی تحتانی(inferior semilunar lobule) و Gracile که در طرفین tuber قرار دارند.

- لوبول دو بطنی(biventral lobule) در طرفین پیرامید قرار دارد.

- لوزه(tonsile) که در طرفین uvula قرار دارد.

- قطعه ی فلولوک flocculus که در طرفین گره ( nodule ) قرار دارد.

تقسیمات مخچه از نظر فیزیولوژیکی:

از نقطه نظر کار و فیزیولوژی مخچه را به سه قسمت تقسیم کرده اند:

1- مخچه ی باستانی Archicerebellum

2- مخچه ی قدیم Paleocerebellum

3- مخچه ی جدید Neocerebellum

- مخچه ی باستانی(archicerebellum): مخچه ی باستانی از نظر تکاملی قدیمی ترین بخش مخچه بوده که شامل لوب فلوکلوندولار floccullonodular و زبانه lingula می باشد. (لوب فلوکلوندولار= فلوکول+ پایه ی فلوکول + ندول). قسمت باستانی مخچه به وسیله ی رشته های vestibulocerebellar با مجاری نیم دایره ای گوش در ارتباط می باشد و حفظ تعادل بدن را تامین می کند. این بخش از مخچه مرکز تعادلی است و عضلات محوری موثر در حرکت و حفط تعادل بدن را کنترل می کند و منشا آن از گوش داخلی است و مرکز تعادل دهلیزی نیز نامیده می شود.

- مخچه ی قدیم (paleocerebellum): بخشی از مخچه است که پس از مخچه ی باستانی ظاهر می شود ٬ و از زبانه lingula (لوب قدامی آن) و هرم (pyramid) و زبان کوچک (uvula) ساخته می شود. قسمت قدیمی توسط رشته های spinocerebellar به نخاع متصل می شود. این قسمت از مخچه جهت کنترل tone (انقباض خفیف و دائمی عضلات) و پوسچر(posture) (موقعیت عضلات اندام ها) به کار می رود. مخچه اعمال پیچیده ای دارد که هنوز به خوبی شناخته نشده است ٬ اما می توان گفت ٬ مرکز کنترل تونیسیته ی عضلانی و وضعیت حرکت اندام ها است ٬ به عبارت دیگر مرکز تعادلی است که از عضلات مبدا می گیرد.

- مخچه ی جدید(Neocerebellum): آخرین قسمت مخچه از نظر تکاملی است ٬ و شامل بقیه ی قسمت های مخچه یعنی قطعه ی شیبدار ٬ ورقه ٬ برجستگی و هرم می باشد. مخچه به وسیله ی رشته های cortico cerebellar به کورتکس مغزی مربوط می شود. این قسمت از مخچه حرکات ظریف بدن را کنترل می کند.  مخچه ی جدید در ارتباط با کنترل حرکات ارادی بدن است. مخچه توسط پایه های مخچه ای فوقانی ٬ میانی و تحتانی به ترتیب با مغز میانی ٬ پل مغزی و بصل النخاع در ارتباط می باشد. پایه های مخچه ای میانی و تحتانی حاوی رشته های آوران و پایه های مخچه ای فوقانی حاوی رشته های وابران می باشند.

ارتباطات مخچه(connection of cerebellum): مخچه به وسیله ی پایه های مخچه ای فوقانی با مغز میانی(midbrain) توسط پایه های مخچه ای میانی به پل مغزی(pons) و به وسیله ی پایه های مخچه ای تحتانی به بصل النخاع(medulla oblongata) مربوط می شود.

تشکیلات داخلی مخچه:

مخچه هم مانند سایر قسمت های دستگاه عصبی مرکزی از دو ناحیه ی سفید و خاکستری ساخته شده است. که ماده ی خاکستری مخچه شامل قشر مخچه و هسته های مخچه ای می باشد. هسته های مخچه ای چهار جفت می باشند.

- ناحیه ی خاکستری:

این قسمت شامل یک طبقه ی خاکستری محیطی به نام(cerebellar cortex) و تعدادی هسته ی خاکستری داخلی(cerebellar nuclei) می باشد:

طبقه ی خاکستری محیطی(cerebellar cortex): این طبقه تمام سطوح مخچه را به جز سطح جلوی آن می پوشاند.

هسته های خاکستری داخلی(cerebellar nuclei): در طرفین خط وسط و در ناحیه ی جلوی مخچه قرار دارند و به قرار ذیل می باشند:

1- هسته های دندانه ای( dentatus nuclei یا dentate): به صورت کیسه ی چین داری در طرفین خط وسط قرار دارد. این هسته ها مربوط به مخچه ی جدید می باشند.

2- هسته های بینابینی(interpose nuclei) عبارتند از:

الف) هسته ی لخته ای شکل emboliform در طرف داخل هسته ی دندانه ای قرار دارد. و جزو مخچه ی قدیم است.

ب) هسته ی گلوبوس یا کروی globus در داخل و جلو هسته ی دندانه ای قرار دارد. این دو هسته مربوط به مخچه ی قدیمی می باشند.

3- هسته ی شیروانی یا سقفی fastigial در طرفین خط وسط و در ضخامت کرمینه (vermis) قرار دارد. این هسته مربوط به مخچه ی باستانی است.

- ناحیه ی سفید مخچه

این ناحیه در زیر ماده ی خاکستری سطحی قرار دارد و هسته های خاکستری داخلی را در بر می گیرد. اگر یک مقطع ساژیتال به مخچه بدهیم ماده ی سفید آن به شکل درختی است که آن را درخت زندگی(Arbor vita) می نامند.

اعمال مخچه

هر نیمه از مخچه ٬ همان طرف بدن را کنترل می کند ٬ از این نظر عملکرد مخچه مغایر عملکرد سایر بخش های مغز است ٬ زیرا در اکثر موارد ٬ هر قسمت از مغز ٬ بخش مخالف(طرف مقابل) خود را در بدن کنترل می کند. اعمال عمده ای که مخچه انجام می دهد عبارتند از:

1- هماهنگ کردن حرکات بدن ٬ که همین امر سبب توازن ٬ نرمی و دقت در حرکات بدن می شود و این وظیفه برعهده ی مخچه ی جدید می باشد. هرگونه اختلالی در عمل مخچه باعث ایجاد آتاکسی (ataxia) و ترمور Tremor می شود که آتاکسی نوعی بی نظمی در حرکات عضلات بدن است و ترمور نیز حرکت غیر ارادی در نتیجه ی انقباضات متناوب عضلات متقابل می باشد.

2- مخچه همچنین باعث کنترل تونیسیته ی عضلات ٬ وضعیت بدن و تعادل آن می شود که این عمل بیشتر به عهده ی مخچه ی قدیم می باشد و ضایعات این بخش ها سبب ایجاد هیپوتونی(hypotonia) یا کاهش تونیسیته و ضعف عضلانی و ایجاد اشکال در تعادل بدن می کند.

ضایعات مخچه ای(ترمورها و آتاکسی ارثی) دارای یک سری علایم و نشانه ها می باشند که در مجموع به نام سندرم مخچه ای نامیده می شوند ٬ علایم این سندرم عبارتند از:

- هیپوتونی(ضعف عضلانی و کاهش تونیسیته ی عضلات)

- intention Tremors (حرکات غیرارادی در نتیجه ی انقباضات متناوب عضلات متقابل که توسط آزمایشات finger-nose و Hell-knee مشخص می شود)

- Adiadochokinesia یا ناتوانی در انجام حرکات هم آهنگ و یکنواخت و سریع و مکرر نظیر سوپیناسیون و پروناسیون

- نیستاگموس Nystagmus یا حرکات پاندولی یا چرخی مداوم کره ی چشم

- scanning speech (گویایی منقطع و با تقطیع سخن گفتن)

- ataxic gait یا راه رفتن نامنظم و بی ثبات و لرزان

- علایم دیگر نظیر زانوی آونگی(pendular knee) و حرکات جهشی و ارتجاعی

ضایعات بخش میانی مخچه یا کرمینه باعث بی نظمی در وضعیت تعادلی بدن می شود ٬ نظیر آتاکسی تنه ای(truncal ataxia) و ضایعات بخش جانبی مخچه یا نیمکره های مخچه ای باعث ناهماهنگی در حرکات ارادی بدن می شود.

[ ۱۳٩٠/۸/٢۱ ] [ ۱٢:٥٤ ‎ق.ظ ] [ دکتر امیرحسین اسماعیلی ]

.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

پزشک عمومی
موضوعات وب
صفحات اختصاصی
امکانات وب